Dzisiejsza Rzeczpospolita Polska uznaje się za następczynię Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – ze wszystkimi jej blaskami i cieniami. Oznacza to, że możemy za „swoje” uznawać sukcesy polskich sportowców z lat 70. i 80., ale i także to, że jako społeczeństwo musimy ponieść odpowiedzialność za te działania władzy słusznie minionego reżimu, które skierowane były przeciwko prawom człowieka i obywatela.
Nie da się ukryć, że mamy do czynienia z pewnym paradoksem – demokratyczna III Rzeczpospolita płaci za działania PRL, które służyły przede wszystkim temu, by nie dopuścić do odrodzenia się demokratycznego państwa prawnego na terenie Polski. Jest to jednak konieczne dla przywrócenia sprawiedliwości i godności osobom, które doznały krzywdy, choć działały w imię słusznych ideałów.
Ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego – tzw. „ustawa lutowa” – stanowi ważny instrument prawny w Polsce, który dotyczy osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Na podstawie tego aktu osoby, które ucierpiały w wyniku represji komunistycznych – m. in. w postaci internowania w okresie stanu wojennego – mogą dochodzić sprawiedliwości, która przyjmuje formę roszczeń odszkodowawczych. Przyjrzyjmy się bliżej temu zagadnieniu.
1. Kogo dotyczy ustawa lutowa?
Ustawa lutowa swoim zakresem stosowania obejmuje osoby, wobec których stwierdzono nieważność orzeczenia wydanego przez polskie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub przez organy pozasądowe w okresie od rozpoczęcia ich działalności na ziemiach polskich, począwszy od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1989 r., jeżeli czyn zarzucony lub przypisany był związany z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego albo orzeczenie wydano z powodu takiej działalności, jak również orzeczenia wydane za opór przeciwko kolektywizacji wsi oraz obowiązkowym dostawom albo wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grudnia 1981 r. w Polsce stanu wojennego.
Co ważne, w razie śmierci tej osoby, której dotyczyło orzeczenie albo decyzja, uprawnienia przechodzą na małżonka, dzieci i rodziców.
2. Czego można domagać się na podstawie ustawy lutowej?
Na mocy Ustawy Lutowej osoby represjonowane mają szeroko rozumiane prawo do przywrócenia im należnej godności i sprawiedliwości dziejowej. Ustawa otwiera drogę do uznania za nieważne orzeczeń wydanych przez polskie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub przez organy pozasądowe w okresie od rozpoczęcia ich działalności na ziemiach polskich, począwszy od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1989 r., jeżeli czyn zarzucony lub przypisany był związany z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego albo orzeczeń wydanych z powodu takiej działalności, jak również orzeczeń wydanych za opór przeciwko kolektywizacji wsi oraz obowiązkowym dostawom. Możliwe jest również stwierdzenie nieważności decyzji o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grudnia 1981 r. w Polsce stanu wojennego.
W konsekwencji powyższego ustawodawca przewidział możliwość dochodzenia pieniężnej rekompensaty za skutki wykonania wyżej wymienionych orzeczeń. Przepisy tej ustawy umożliwiają przyznanie:
- Zadośćuczynienia za krzywdę, a zatem za cierpienia niematerialne powstałe na skutek wykonania orzeczenia – pozbawienia wolności, tortur, rozpadu rodziny i szeregu innych krzywd, których nie da się w sposób precyzyjny wyrazić w pieniądzu. Wysokość zadośćuczynienia zawsze jest ustalana indywidualnie w zależności od okoliczności sprawy.
- Odszkodowanie za powstałą szkodę materialną. W tym zakresie uznać przede wszystkim należy rekompensatę za utracone mienie, jak również utracone na skutek wykonania orzeczenia zarobki.
3. Jak dochodzić roszczeń przysługujących na podstawie ustawy lutowej?
Osoby represjonowane, które chcą skorzystać z przysługujących im roszczeń na podstawie Ustawy Lutowej, powinny zwrócić się do właściwego sądu ze wnioskiem, w którym szczegółowo opiszą stan faktyczny sprawy i określą swoje oczekiwania. Zakres żądania każdorazowo uzależniony jest od indywidualnego stanu faktycznego sprawy, zatem przed zainicjowaniem postępowania warto skonsultować się z adwokatem albo radcą prawnym.
4. Jak przebiega postępowanie w sprawie o zadośćuczynienie i odszkodowanie z ustawy lutowej?
Na wstępie konieczne jest doprecyzowanie, że każda sprawa ma własną specyfikę, dlatego też czas jej trwania uzależniony jest od czynności, których przeprowadzenia domaga się we wniosku oraz w trakcie sprawy. Podstawą orzekania w sprawach z ustawy lutowej jest dokumentacja – ta zaś, o ile nie posiada jej sam wnioskodawca, zgromadzona jest przede wszystkim w Instytucie Pamięci Narodowej, do którego Sąd występuje z żądaniem przesłania akt osobowych strony. Na wyznaczonej rozprawie Sąd przesłuchuje wnioskodawcę oraz świadków, jeśli zostali zawnioskowani i jest to celowe dla rozstrzygnięcia sprawy.
W mało skomplikowanych stanach faktycznych wyrok może zostać wydany już na pierwszej rozprawie – jest to uzależnione jedynie od zakresu postępowania dowodowego, które musi zostać przeprowadzone przed rozstrzygnięciem. „Przeciwnikiem” w toku postępowania jest Prokurator, który ma za zadanie czuwać nad tym, by na skutek wyroku nie doszło do pokrzywdzenia Skarbu Państwa – ostatecznie jest on przecież rzecznikiem interesu publicznego.
Co istotne, wniosek o uznanie orzeczenia za nieważne oraz wniosek o przyznanie zadośćuczynienia i odszkodowania nie podlegają opłatom sądowym – zaś w przypadku uwzględnienia żądania, kosztami postępowania obciążany zostaje Skarb Państwa.
Podsumowanie
Ustawa lutowa stanowi ważny krok w przywracaniu sprawiedliwości osobom, które ucierpiały w wyniku represji komunistycznych. Daje im możliwość dochodzenia swoich praw przed sądem i uzyskania zadośćuczynienia oraz odszkodowania za doznane krzywdy.
