Błędy – mniejsze lub większe – zdarzają się każdemu. Niektóre z nich mogą niestety wypełniać znamiona czynów zabronionych w kodeksie karnym, przez co jedna chwila może skutkować poważnymi konsekwencjami, a ich dotkliwość może wykroczyć daleko tak poza stopień winy, jak i społecznej szkodliwości czynu. Nie wszystko jednak stracone – nawet jeżeli zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do uniewinnienia, po wniesieniu przez prokuratora aktu oskarżenia, podsądni nadal zachowują szansę na uniknięcie skazania. W jaki sposób?
Odpowiedź brzmi: dzięki zastosowaniu instytucji warunkowego umorzenia postępowania karnego, którą kodeks reguluje w art. 66. Polega ona na stwierdzeniu – w drodze wyroku – że do przestępstwa doszło, lecz ze względu na okoliczności dotyczące sprawy i sprawcy, skazanie oskarżonego nie jest konieczne z perspektywy funkcji celowościowych, wychowawczych i prewencyjnych prawa karnego. Krótko mówiąc: warunkowo umarzając postępowanie Sąd uznaje, że do przestępstwa doszło, ale wina i społeczna szkodliwość czynu na tyle nie była znaczna, że skazanie oskarżonego może przynieść więcej szkody, niż pożytku. Podkreślmy to: oskarżony, wobec którego wydano wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne pozostaje w świetle prawa osobą niekaraną (ma to szczególne znaczenie wobec osób zatrudnionych na stanowiskach wymagających takiego zaświadczenia). Brzmi atrakcyjnie – dlatego na takie rozstrzygnięcie trzeba sobie zasłużyć.
Jak uzyskać warunkowe umorzenie postępowania karnego?
Warunkowe umorzenie postępowania jest jednym z tych narzędzi prawa karnego, które umożliwia wznieść się Sądowi ponad surową literę ustawy i wydać rozstrzygnięcie lepiej dopasowane do analizowanego przypadku. Uniknięcie skazania jest dobrodziejstwem, a nie regułą, dlatego ustawodawca przewidział szereg warunków, które muszą zostać spełnione, by była możliwość zastosowania art. 66 k.k.
1. Stopień winy i społecznej szkodliwości czynu nie jest znaczny
Mocno niedookreślona przesłanka – co paradoksalnie może być korzystne dla oskarżonych, gdyż zostawia Sądowi szeroką swobodę w jej zastosowaniu. Z całą pewnością możemy instynktownie wyczuć, że chodzi o te przypadki zachowań, które co prawda w świetle ustawy karnej będą ocenione jako przestępstwo, lecz nie będą przewinami ciężkimi. Szczególnie istotne znaczenie będzie miała tu kwestia wyrządzonych przez sprawcę skutków oraz jego motywacja przy popełnieniu czynów – jeżeli doszło do naruszenia istotnych praw osób trzecich, a czyn był przemyślany i popełniony z premedytacją – o warunkowe umorzenie postępowania będzie bardzo trudno.
2. Okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości
Zdarzają się takie sprawy, w których zgromadzony materiał dowodowy nie budzi wątpliwości, a zdarzenie może być zrekonstruowane w pełni – w tych warunkach nie sposób mówić o uniewinnieniu, ale jest szansa na warunkowe umorzenie postępowania.
3. Postawa sprawcy niekaranego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo warunkowego umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa
W trzeciej przesłance „zaszyte” w istocie są dwie: po pierwsze, aby otrzymać wyrok warunkowo umarzający postępowanie, oskarżony bezwzględnie musi być osobą niekaraną za przestępstwo umyślne (a najbardziej pożądanym wariantem jest pełna niekaralność – niezależnie, czy za przestępstwo umyślne czy nieumyślne). Po drugie, sprawca swoim zachowaniem (przed i po popełnieniu czynu) daje podstawy, by stwierdzić, że pomimo tego, że nie zostanie skazany i nie zostanie mu wymierzona kara, będzie przestrzegał prawa, a przede wszystkim – nie popełni przestępstwa. Kodeks premiuje w tym momencie obywateli, którzy dotychczasowe lata spędzili w zgodzie z prawem, a sytuacja, przez którą znaleźli się na ławie oskarżonych, była wyjątkiem i incydentem wynikającym ze splotu niekorzystnych okoliczności, a nie demoralizacji i utrwalonego lekceważenia prawa i zasad współżycia społecznego. Z drugiej strony – trzecia przesłanka może zamknąć drogę tym oskarżonym, którzy mają w swojej historii zaszłości z wymiarem sprawiedliwości.
Przykład: Kierowcy oskarżonemu o prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości (0,75‰ alkoholu w organizmie), który nie widnieje w ewidencji kierowców naruszających przepisy ruchu drogowego będzie zdecydowanie łatwiej przekonać Sąd do zasadności warunkowego umorzenia jego postępowania, niż innemu kierowcy, który choć został zatrzymany i przebadany na obecność alkoholu we krwi z jednakowym wynikiem, to był w przeszłości kilkukrotnie karany mandatami karnymi, w tym grzywną za prowadzenie pojazdu mechanicznego po użyciu alkoholu.
4. Grożąca kara nie może przekraczać 5 lat pozbawienia wolności
Ostatnia przesłanka pozostawia Sądowi najmniej pola do swobodnej interpretacji prawa – kodeks umożliwia warunkowe umorzenie postępowania tylko wobec tych czynów, które zagrożone są karą do 5 lat pozbawienia wolności – zatem sprawy prowadzone we wszystkich przestępstwach, za które ustawa przewiduje karę surowszą, nie mogą zostać warunkowo umorzone.
Warunkowe umorzenie postępowania – co dalej?
Na sam koniec zwróćmy uwagę na to, co dotychczas mogło nie wybrzmieć dostatecznie jasno: warunkowe umorzenie postępowania nie jest równoznaczne z uniewinnieniem, choć wykazuje pewne podobieństwo w zakresie uniknięcia kary. Nie oznacza to jednak, że oskarżony wychodzi z sądu bez żadnych konsekwencji – przede wszystkim, musi uważać w trakcie biegu zakreślonego przez Sąd okresu próby, gdyż popełnienie w tym czasie przestępstwa może doprowadzić do podjęcia postępowania warunkowo umorzonego – oraz ostatecznie do wymierzenia kary. Warunkowo umarzając postępowanie karne Sąd rozstrzyga o naprawieniu wyrządzonej czynem szkody i może orzec wobec oskarżonego określone obowiązki wymienione w art. 72 § 1 pkt 1-3, 5-6b, 7a lub 7b kodeksu karnego. Istnieje również możliwość oddania osoby, wobec której warunkowo umorzono postępowanie karne pod dozór kuratora, osoby godnej zaufania lub innej instytucji, która pomoże mu pozostać na ścieżce praworządności.
Warunkowe umorzenie postępowania nie jest całkowitym przebaczeniem winy, ani też „przymknięciem oka” przez wymiar sprawiedliwości na konkretną przewinę – stanowi natomiast przydatne narzędzie wobec sprawców „lżejszych” czynów zabronionych, którzy swoim zachowaniem uzasadniają przypuszczenie, że pomimo pojedynczego potknięcia w dalszym ciągu przestrzegać będą porządku prawnego i nie potrzebują „uświadomienia” za pomocą kary.
