Darowizna to sposób na nieodpłatne przekazanie części własnego majątku na rzecz innej osoby. Jej szczególny charakter polega na tym, że korzyść, która powstaje w majątku osoby obdarowywanej nie ma swojego ekwiwalentu po stronie darczyńcy – każdorazowo jest to gest jego dobrej woli, który de facto prowadzi do zamierzonego zubożenia. Z tego powodu, w ogromnej większości przypadków, darowizna odbywa się zatem w atmosferze porozumienia obu stron, niejednokrotnie stanowiąc przy tym prezent z okazji ważnych wydarzeń w życiu obdarowanego – na przykład ślubu czy urodzin. Jednakże to, co ma swój początek w pozytywnych emocjach i zamiarach, nie zawsze trwale zachowuje swój charakter. Nie brakuje bowiem sytuacji, że już po dokonaniu darowizny, obdarowany – uzyskawszy darmową korzyść – pokazuje swoje prawdziwe oblicze i zmienia swój stosunek do darczyńcy. Orzecznictwu znane są przypadki bardzo radykalnych odmian relacji pomiędzy stronami umowy darowizny, uwzględniające nawet przejawy przemocy lub nękania, których ofiarą pada darczyńca. W takiej sytuacji, dokonana darowizna jawi się jako korzyść na którą obdarowany nie zasługuje. Czy na taką refleksję nie jest przypadkiem za późno?
Odwołanie darowizny – czy to możliwe?
Tak. Kodeks cywilny przewiduje możliwość odwołania darowizny – także już wykonanej. Art. 898 k.c. stanowi bowiem, że darczyńca może odwołać wykonaną darowiznę w jednym przypadku – gdy obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Treść przepisu zawęża zatem spektrum spraw, w których darowizna może być odwołana i uniezależnia trwałość wykonanej darowizny jedynie od kaprysu darczyńcy. Kluczowym aspektem odwołania darowizny jest jednak wymagana przez ustawę nieakceptowalna postawa obdarowanego.
Rażąca niewdzięczność obdarowanego – co to takiego?
Pojęcie „rażącej niewdzięczności” jest na tyle niedookreślone, że jej wystąpienie nie będzie budziło wątpliwości jedynie w niewielkiej części przypadków prób odwołania wykonanej darowizny. Doktryna określa rażącą niewdzięczność obdarowanego jako takie zachowanie podejmowane względem darczyńcy, które nie przystaje do moralnych norm postępowania wobec kogoś, kto bezpłatnie przekazał innej osobie (tj. darczyńcy) jakieś dobro. Jak jednak określić wzór norm, które miałyby zostać naruszone?
Konieczne jest – na zasadzie kompromisu – wyważenie subiektywnego odczucia samego darczyńcy oraz pewnych kwestii obiektywnych, oderwanych całkowicie od sytuacji stron umowy darowizny. Darczyńca może być bowiem osobą nadmiernie wrażliwą, a jego punkt widzenia skrajny – stąd konieczność „wyważenia” jego oceny w świetle reguł powszechnie obowiązujących w społeczeństwie. Nie oznacza to jednak, że te ostatnie mają prymat nad uczuciami samego darczyńcy – okoliczności bezpośrednio związane z więzią, jaka łączyła i łączy darczyńcę z obdarowanym, są również istotnym aspektem sprawy, który każdorazowo podlega badaniu w razie sporu co do skuteczności odwołania wykonanej darowizny.
Rażąca niewdzięczność obdarowanego – przykłady
Na samym wstępie zauważyć należy, że katalog zachowań, które mogą zostać ocenione jako rażąca niewdzięczność, pozostaje otwarty, przy czym może ona przybrać dwie formy: działania oraz zaniechania. Działanie, to zachowanie „aktywne”, polegające na podjęciu jakiejś czynności, zaś zaniechanie – bierne, czyli brak jakiegoś działania.
Rażącą niewdzięcznością z całą pewnością będzie popełnienie umyślnego przestępstwa na szkodę darczyńcy, w szczególności z użyciem przemocy (fizycznej lub psychicznej) – jednakże pamiętajmy, że przestępstwo musi być skierowane bezpośrednio przeciwko jemu (a nie na przykład osobie mu najbliższej, z którą łączy go emocjonalna więź), zerwanie kontaktów rodzinnych czy też odmowa pomocy, której obdarowany mógł udzielić, a której potrzebował darczyńca. Zdaje się, że im dłużej trwają zachowania, które można ocenić jako niewdzięczność, tym mniej „intensywny” muszą mieć ona charakter – uporczywe pogardliwe odnoszenie się do darczyńcy również może zostać uznane za rażącą niewdzięczność, nawet jeżeli nie przybiera formę znieważenia kwalifikowanego z art. 216 k.k.
Uwaga: choć przepis nie odnosi się bezpośrednio do kwestii winy w okazanej niewdzięczności, przyjmuje się, że obdarowany nie dopuszcza się rażącej niewdzięczności, jeżeli miała ona charakter niezawiniony.
Kiedy możliwe jest odwołanie darowizny?
W razie zaistnienia rażącej niewdzięczności, termin na złożenie stosownego oświadczenia woli wynosi rok od chwili dowiedzenia się o niej przez darczyńcę. Niewdzięczność nie zawsze skierowania jest bowiem otwarcie przeciwko osobie, zaś powzięcie informacji o niej może wymagać spełnienia się dodatkowych warunków (na przykład spotkania z osobą, która ma dodatkowe informacje o moralnie wątpliwym względem darczyńcy zachowaniu obdarowanego). Ustawodawca zakreśla darczyńcom w takim przypadku rok do „namysłu” nad postępowaniem obdarowanego – po upływie tego czasu przyjmuje się, że jego zachowanie zostało mu przebaczone.
Odwołanie darowizny to trudny temat, który każdorazowo będzie rzutował na dalszą relację między darczyńca i obdarowanym. Stopień subtelności poszczególnych aspektów zagadnienia, jak i jego emocjonalne tło wymagają, by każdy ruch w tym kierunku był dobrze przemyślany – przed podjęciem jakiekolwiek decyzji, skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym, który spojrzy na Twój problem z prawnego punktu widzenia.
