Skazujący wyrok w sprawie karnej nie ogranicza się jedynie do wymierzenia kary w ścisłym tego słowa znaczeniu. Obok najważniejszego rozstrzygnięcia kodeks karny przewiduje m. in. środki karne – instytucje, które – choć również niewątpliwie posiadają po części charakter represyjny – pełnią także inne funkcje, na przykład prewencyjną, kompensacyjną czy też gwarancyjną. Jednym z nich jest zakaz prowadzenia pojazdów, któremu przyjrzymy się w poniższym artykule.
Na czym polega środek karny zakazu prowadzenia pojazdów?
W tym przypadku sytuacja jest – przynajmniej na pierwszy rzut oka – jasna i dość przejrzysta: zakaz prowadzenia pojazdów to narzędzie wymiaru sprawiedliwości zmierzające do pozbawienia uprawnień do kierowania pojazdami. Zakończyć jednak na tym materiał byłoby nie tyle niedopowiedzeniem, co pomyłką – bowiem im więcej pytań na temat tej instytucji postawimy, tym okaże się, że trudniej wskazać jednoznaczne odpowiedzi.
Jakie pojazdy mogą zostać objęte zakazem?
Literatura podpowiada, że mogą to być przede wszystkim pojazdy, których prowadzenie wymaga uprawnień – zatem miłośnicy kolarstwa mogą spać spokojnie. Nie oznacza to jednak, że zakaz stanowi zagrożenie jedynie dla kierowców: art. 42 obejmuje swoim zakresem wszelkie przejawy stwarzania zagrożenia w komunikacji, a zatem także komunikacji wodnej lub powietrznej! Nic nie stoi na przeszkodzie zatem, by sąd powszechny orzekł zakaz prowadzenia samolotów lub statków – jeżeli tylko zajdą podstawy do takiego rozstrzygnięcia.
Z przyczyn oczywistych największe zainteresowanie zakaz budzi w stosunku do samochodów osobowych i motocykli, jako najczęściej w społeczeństwie używanych. To, czy orzeczenie obejmie uprawnienia na te formy lokomocji, zależy od rodzaju wydanego wyroku: kierujący utraci prawo do poruszania się nimi, jeżeli orzeczono wobec niego zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych lub wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym. Jeżeli natomiast sąd w wyroku ograniczył zakaz tylko do pojazdów kat. B (pojazdy osobowe), skazany nadal zachowuje uprawnienia do poruszania się pojazdami kat. A (jeżeli, rzecz jasna, je posiada).
Kiedy orzekany jest zakaz prowadzenia pojazdów?
Kodeks przewiduje dwie grupy przypadków: te, w których zakaz orzekany jest fakultatywnie (czyli według uznania sądu, który analizując sprawę, dochodzi do przekonania, że rozstrzygnięcie tej treści byłoby zasadne i właściwe) oraz te, w których zakaz orzekany jest obligatoryjnie – niejako z automatu, przy wystąpieniu innych okoliczności. W tej grupie sąd związany jest treścią ustawy i zakaz prowadzenia pojazdów orzec musi – a zaniechanie w tym przedmiocie stanowi zaskarżalną i oczywistą obrazę przepisów prawa materialnego.
Teoretycznie, orzeczenie zakazy prowadzenia pojazdów możliwe jest przy każdorazowym skazaniu za przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji (np. art. 173 k.k. – sprowadzenie katastrofy w komunikacji, art. 174 k.k. – sprowadzenie niebezpieczeństwa katastrofy w komunikacji czy też najbardziej powszechnego art. 177 k.k., czyli spowodowanie wypadku drogowego). W praktyce jednak, by sąd skorzystał ze swojej kompetencji w tym zakresie, konieczne jest ustalenie w toku postępowania dowodowego, że dalsze „utrzymanie” kompetencji sprawcy co do prowadzenia pojazdów trwale zagraża bezpieczeństwu innych osób. Faktycznie zatem, przy spowodowaniu wypadku musi dojść do rażącego złamania zasad bezpieczeństwa w ruchu drogowym – w szczególności przez znaczne przekroczenie prędkości czy też zlekceważenie znaków drogowych. Z perspektywy kilku lat praktyki musze stwierdzić, że sądy – delikatnie mówiąc – nie nadużywają swoich uprawnień w tym zakresie i fakultatywnie zakaz prowadzenia pojazdów orzekają raczej niechętnie. Ocena tego zjawiska różni się natomiast od sytuacji, w której występuje Klient – pokrzywdzeni oczekują zwykle, by rozstrzygnięcie sądu zamykało sprawcy drogę do popełnienia podobnego czynu w przyszłości, oskarżeni – liczą, że popełniony błąd nie pozbawi ich prawa jazdy.
Drugą grupą przypadków jest obligatoryjne orzeczenie zakazu prowadzenia pojazdów. Dochodzi do tego, jeśli:
- sprawca został skazany za niezatrzymanie pojazdu na polecenie odpowiedniej osoby;
- sprawca został skazany za prowadzenie pojazdu mimo wcześniejszego cofnięcia uprawnień;
- sprawca został skazany za popełnienie (jakiegokolwiek) przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, jeżeli w chwili jego popełnienia znajdował się w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środków odurzających lub zbiegł z miejsca zdarzenia.
Warto podkreślić jedno: prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości lub środka odurzającego (art. 178a k.k.) jest przestępstwem samym w sobie, zatem jego popełnienie to najprostsza droga do utraty prawa jazdy – i to na przynajmniej 3 lata! Nigdy więc nie wsiadajmy za kierownicę, jeżeli wcześniej spożywaliśmy alkohol!
Na jak długo orzekany jest zakaz prowadzenia pojazdów?
Konkretny wymiar środka karnego każdorazowo oczywiście uzależniony jest od osoby samego sprawcy oraz okoliczności zdarzenia. Kodeks umożliwia orzeczenie zakazu prowadzenia pojazdów na okres od 1 roku do 15 lat – albo dożywotnio, jeżeli kierujący jest alkoholowym „recydywistą” lub jeżeli skutkiem popełnionego przestępstwa jest śmierć innej osoby lub po jego popełnienia sprawca zbiegł z miejsca zdarzenia. Kodeks karny nie zna zatem litości dla pijanych kierowców – prawo jazdy można bezpowrotnie utracić w ułamku chwili.
Warto pamiętać, że zakaz prowadzenia pojazdów może nieść ze sobą inne skutki, niż tylko konieczność „odczekania” okresu, na jaki został orzeczony – jeżeli bowiem sąd wymierzył go w wymiarze przekraczającym rok, konieczna będzie ponowna wizyta w WORDzie i zaliczenie państwowego egzaminu. Bez tej formy weryfikacji, urząd nie wyda nam dokumentu ani nie przywróci uprawnień.
